Uit de zeventiende eeuw zijn veel Nederlandse handschriften bewaard, geschreven door katholiek gebleven vrouwen en voorzien van ingebonden of ingeplakte devotieprenten. De teksten gaan vaak over een liefdesrelatie die zij onderhielden met hun bruidegom Christus: de zo geduide bruids- of minnemystiek. Ze zijn te beschouwen als feministische theologie avant la lettre.
De vrouwen werden door hun geestelijke vaders, onderwezen en gestimuleerd om te schrijven. Door meditatie ervoeren zij een mystieke eenwording met Christus, waarbij ook visioenen die tot hen kwamen vaak aan het papier werden toevertrouwd. Religieuze maagden ontleenden hun wijsheid aan deze ingevingen die zij van hogerhand leken te ontvangen, een eigenschap die hun als vanzelfsprekend werd toegedicht en die gold als beloning voor een kuis, deugdzaam en ascetisch leven. Zo verwierven ze sociale status. Een vroege vorm van vrouwenemancipatie.
Om aan het huwelijk te ontsnappen en niet wilsonbekwaam en ondergeschikt te zijn aan de man én om zich intellectueel te ontwikkelen kozen maagden (en weduwen) voor een katholiek religieus leven. Als ze ‘in de wereld’ leefden werden ze in de Nederlanden geestelijke maagden of – dochters genoemd; in de volksmond heetten ze kloppen (daartoe behoorden ook begijnen).
Omstreeks 1680 waren er ca. 5000 kloppen actief in de Republiek tegenover 450 priesters. 90 Procent van de katholieke professionals was vrouw, vaak uit de bovenlaag, en zij hielden met hun inzet en geld de katholieke gemeenschap overeind. Ze waren actief met onderwijs, zorg voor armen, wezen en zieken, en de inrichting van schuilkerken.
Helaas zijn al die – vaak prachtig gekalligrafeerde – handschriften vanaf de negentiende eeuw in de vergetelheid geraakt. Bij het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie beperkten de bisschoppen de ‘macht’ en invloed van de wijze religieuze vrouwen. Geschiedenis werd in Nederland aan calvinistische universiteiten gedoceerd waar geen belangstelling was voor deze manuscripten: er is dus geen tot heel weinig onderzoek naar gedaan. Religieuze mystieke teksten van vrouwen werden ‘kwezelig’ gevonden en theologisch oninteressant. De handschriften raakten verspreid of vergeten.
De geëmancipeerde kloppen die kozen voor een roeping ‘in de wereld’ stierven uit. De bruidsmystiek tussen een vrouw en Christus werd vanaf die tijd uitgelegd als de relatie tussen ‘De Kerk’ en Christus. De vele stichtelijke boeken in de volkstaal, speciaal geschreven voor religieuze vrouwen, werden geduid als ‘lekenliteratuur’. Bij de uitleg van mystiek werd vooral naar de (donkere) Middeleeuwen verwezen, enzovoort.
Een razend interessant deel van onze kerkgeschiedenis en van de vrouwengeschiedenis in Nederland is op deze wijze extreem onderbelicht geraakt.
Evelyne Verheggen, bestuurslid van de Oecumenische Vrouwensynode, is erfgoeddeskundige en cultuurhistorica voor religieus erfgoed.
Beeld: Handschrift (1652) met mystieke teksten van de Haarlemse klop Maria van Wieringen (ca. 1600-1672), Antwerpen, Museum Plantin Moretus. Onderschrift van de gravure is genomen uit Openbaringen 3:20: “Zie, Ik sta aan de deur en klop, Als iemand mijn stem hoort en de deur voor Mij opent, zal ik bij hem binnengaan; Ik zal met hem maaltijd houden en hij met Mij”

